Thơ hay: Những bài thơ hay nhất Việt Nam theo chủ đề

Những bài thơ hay nhất Việt Nam là những bài chạm vào cảm xúc quen thuộc của người đọc: tình yêu đôi lứa, quê hương, mẹ cha, tình bạn và thầy cô. Về tình yêu, nhiều người chọn Vội vàng, Sóng, Tương tư. Về quê hương có Quê hương của Tế Hanh và Tre Việt Nam. Viết về mẹ có Bầm ơi, Con cò. Bài viết xếp những bài thơ hay theo từng chủ đề, kèm tác giả, hoàn cảnh ra đời và lý do mỗi bài đáng đọc.

Bảng tổng hợp nhanh những bài thơ hay nổi tiếng mọi thời đại Việt Nam

Nếu cần tìm nhanh một bài thơ hay theo chủ đề, bảng dưới đây liệt kê tên bài, tác giả và điều làm nên sức sống của mỗi bài. Phần phân tích chi tiết nằm ở các mục phía sau.

Như thế nào là một bài thơ hay?

Một bài thơ hay là bài khiến người đọc nhớ lâu và muốn đọc lại, dù đọc lần đầu lúc mười tuổi hay năm mươi tuổi. Không có thước đo cứng, nhưng những bài được truyền tay qua nhiều thế hệ thường có ba điểm chung dưới đây.

Cảm xúc chân thật

Bài thơ hay nói đúng điều tác giả đã sống và đã thấy. Nỗi nhớ mẹ trong Bầm ơi hay nỗi nhớ quê trong bài Quê hương của Tế Hanh đều đến từ trải nghiệm có thật, nên người đọc tin ngay mà không cần ai giải thích.

Hình ảnh và nhịp điệu

Hình ảnh gần gũi như cây tre, con sóng, chiếc bánh trôi dễ đọng lại hơn những lời nói chung chung. Nhịp thơ, nhất là thơ lục bát và thơ năm chữ, giúp câu chữ dễ thuộc, dễ ngân lên thành tiếng.

Ngắn gọn, dễ nhớ

Nhiều người thuộc thơ không phải vì học bài mà vì bài thơ đủ ngắn để nhớ sau vài lần đọc. Đó là lý do các bài ngắn như thơ ngắn về cô giáo được chép vào thiệp, vào lời chúc mỗi dịp lễ. Bài dài vẫn hay, nhưng thường cần người đọc có thêm thời gian và hiểu biết về hoàn cảnh ra đời.

Tổng hợp những bài thơ hay về tình yêu

Tình yêu là đề tài có nhiều bài thơ hay nhất, từ lời say đắm của Thơ mới đến tiếng nói giản dị của người phụ nữ thời chống Mỹ. Ba bài dưới đây có ba cách yêu khác nhau: yêu cuống quýt, yêu da diết và yêu thầm lặng.

Vội vàng của Xuân Diệu

Vội vàng in trong tập Thơ thơ (1938) của Xuân Diệu, người được gọi là ông hoàng thơ tình. Bài thơ mở đầu bằng ước muốn giữ lại sắc nắng, hương xuân, rồi chuyển sang nỗi lo thời gian trôi mất không quay lại. Từ đó, tác giả đưa ra cách sống: tận hưởng tuổi trẻ và tình yêu ngay khi còn có thể.

"Tôi muốn tắt nắng đi
Cho màu đừng nhạt mất
Tôi muốn buộc gió lại
Cho hương đừng bay đi.
..."

Điều làm bài thơ khác người là cách nhà thơ nhìn thiên nhiên như một bữa tiệc của giác quan, nơi người đọc thấy mùa xuân hiện lên bằng cả vị, hương và âm thanh.

Sóng của Xuân Quỳnh

Xuân Quỳnh viết Sóng năm 1967 bên bờ biển, sau in trong tập Hoa dọc chiến hào. Bà dùng con sóng để nói về chính mình: khi dữ dội, khi dịu êm, lúc nào cũng hướng về bờ như người con gái hướng về người mình yêu.

"Dữ dội và dịu êm
Ồn ào và lặng lẽ
Sông không hiểu nổi mình
Sóng tìm ra tận bể

Ôi con sóng ngày xưa
Và ngày sau vẫn thế
Nỗi khát vọng tình yêu
Bồi hồi trong ngực trẻ
..."

Tương tư của Nguyễn Bính

Nguyễn Bính in Tương tư trong tập Lỡ bước sang ngang (1940). Bài thơ kể chuyện chàng trai thôn quê nhớ cô gái ở thôn bên, gần nhau về đường đi mà xa nhau về lòng.

“Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người.
Gió mưa là bệnh của giời,
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng.
Hai thôn chung lại một làng,
Cớ sao bên ấy chẳng sang bên này?
Ngày qua ngày lại qua ngày,
Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng.
Bảo rằng cách trở đò giang,
Không sang là chẳng đường sang đã đành.
Nhưng đây cách một đầu đình,
Có xa xôi mấy mà tình xa xôi
…"

Nét duyên của bài nằm ở lời thơ như lời nói của người nhà quê, dùng những hình ảnh quen thuộc như giàn trầu, hàng cau, bến đò nên đọc lên thấy gần và thấy thương.

Các bài thơ hay về quê hương, đất nước

Thơ về quê hương hay khi nó bắt đầu từ chi tiết nhỏ của làng, của biển, của cây tre rồi mới mở rộng ra đất nước. Ba bài dưới đây đi theo hướng đó, từ nỗi nhớ làng chài đến cách nhìn đất nước qua đời sống dân gian.

Quê hương của Tế Hanh

Tế Hanh viết Quê hương năm 1939, khi ông còn rất trẻ và đang xa làng chài ven biển. Bài thơ tả cảnh dân chài ra khơi, thuyền về bến trong ánh nắng sớm, rồi kết bằng nỗi nhớ da diết của người con xa nhà.

“Làng tôi ở vốn làm nghề chài lưới:
Nước bao vây, cách biển nửa ngày sông.
Khi trời trong, gió nhẹ, sớm mai hồng,
Dân trai tráng bơi thuyền đi đánh cá:
Chiếc thuyền nhẹ băng như con tuấn mã
Phăng mái chèo, mạnh mẽ vượt trường giang.
Cánh buồm giương to như mảnh hồn làng
Rướn thân trắng bao la thâu góp gió…
Ngày hôm sau, ồn ào trên bến đỗ
Khắp dân làng tấp nập đón ghe về.
..."

Chỗ hay nhất là cách ông ví con thuyền như một con tuấn mã và cánh buồm như mảnh hồn làng. Cảnh vật vì thế vừa có sức sống, vừa có chiều sâu tình cảm.

Tre Việt Nam của Nguyễn Duy

Tre Việt Nam dùng một hình ảnh quen đến mức ai cũng thấy hằng ngày là cây tre. Nguyễn Duy theo cây tre từ lũy làng, qua chiến tranh, đến hôm nay để nói về những phẩm chất của người Việt: chịu thương chịu khó, ngay thẳng, đùm bọc nhau.

"Tre xanh
Xanh tự bao giờ?
Chuyện ngày xưa… đã có bờ tre xanh

Thân gầy guộc, lá mong manh
Mà sao nên luỹ nên thành tre ơi?
Ở đâu tre cũng xanh tươi
Cho dù đất sỏi đất vôi bạc màu

Có gì đâu, có gì đâu
Mỡ màu ít chắt dồn lâu hoá nhiều
Rễ siêng không ngại đất nghèo
Tre bao nhiêu rễ bấy nhiêu cần cù
Vươn mình trong gió tre đu
Cây kham khổ vẫn hát ru lá cành
Yêu nhiều nắng nỏ trời xanh
Tre xanh không đứng khuất mình bóng râm
..."

Bài thơ giản dị nhưng giàu ý nghĩa, nên thường xuất hiện trong chương trình học và các buổi đọc thơ về quê hương.

Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm

Đất nước là một đoạn trích trong trường ca Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm hoàn thành năm 1971. Thay vì nói về đất nước bằng những lời lớn lao, ông kể đất nước qua miếng trầu, hạt gạo, truyện cổ tích và những con người vô danh.

"Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa...” mẹ thường hay kể
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc
Tóc mẹ thì bới sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng
Đất Nước có từ ngày đó...
..."

Tư tưởng nổi bật của bài là đất nước thuộc về nhân dân. Cách nghĩ này làm bài thơ vừa gần gũi, vừa trang nghiêm.

Những bài thơ hay về mẹ và gia đình

Thơ về mẹ hay nhất thường không nói lời to tát mà dựng lại một dáng người, một câu hát ru, một lời dặn. Ba bài dưới đây là ba cách nói về tình thân: người con thương mẹ, lời ru của mẹ và lời cha dặn con.

Bầm ơi của Tố Hữu

Bầm ơi ra đời năm 1948, trong những năm kháng chiến chống Pháp. Bài thơ là lời người chiến sĩ trò chuyện với người mẹ mà anh gọi bằng một tiếng thân thương của vùng quê. Mẹ ở quê tảo tần ngoài đồng trong mưa phùn rét buốt, còn con ở chiến trường vẫn nhớ từng nỗi vất vả ấy.

"Ai về thăm mẹ quê ta
Chiều nay có đứa con thơ nhớ thầm ...
Bầm ơi có rét không bầm
Heo heo gió núi, lâm thâm mưa phùn,
Bầm ra ruộng cấy bầm run
Chân lội dưới bùn, tay cấy mạ non
Mạ non bầm cấy mấy đon
Ruột gan bầm lại thương con mấy lần

Mưa phùn ướt áo tứ thân
Mưa bao nhiêu hạt thương bầm bấy nhiêu
Bầm ơi sớm sớm chiều chiều
Thương con bầm chớ lo nhiều bầm nghe
Con đi trăm suối ngàn khe
Chưa bằng muôn nỗi tái tê lòng bầm
Con đi đánh giặc mười năm
Chưa bằng khó nhọc đời bầm sáu mươi
..."

Bài thơ khiến người đọc nhớ vì cách gọi mẹ rất riêng của vùng quê, và vì tình thương được nói bằng lời thủ thỉ chứ không bằng khẩu hiệu.

Con cò của Chế Lan Viên

Chế Lan Viên viết Con cò năm 1962, lấy hình ảnh con cò trong ca dao để nói về tình mẹ. Từ lời ru hồi nhỏ, hình ảnh con cò theo đứa trẻ suốt đời, từ lúc nằm nôi đến lúc trưởng thành.

"Con còn bế trên tay
Con chưa biết con cò
Nhưng trong lời mẹ hát
Có cánh cò đang bay:
"Con cò bay la
Con cò bay lả
Con cò Cổng Phủ
Con cò Đồng Đăng..."
Cò một mình, cò phải kiếm lấy ăn
Con có mẹ, con chơi rồi lại ngủ
"Con cò ăn đêm
Con cò xa tổ
Cò gặp cành mềm
Cò sợ xáo măng..."
Ngủ yên, ngủ yên, cò ơi, chớ sợ
Cành có mềm, mẹ đã sẵn tay nâng
Trong lời ru của mẹ thấm hơi xuân
Con chưa biết con cò con vạc
Con chưa biết những cành mềm mẹ hát
Sữa mẹ nhiều, con ngủ chẳng phân vân
..."

Bài thơ có nhịp điệu giống lời ru, và ý tưởng chính là: con lớn khôn đến đâu vẫn nằm trong vòng tay của mẹ.

Nói với con của Y Phương

Y Phương là nhà thơ người Tày. Nói với con là lời của người cha kể cho con nghe về cuộc sống nơi quê nhà, về tình làng nghĩa xóm và những khó khăn của người miền núi. Từ đó, người cha dặn con sống mạnh mẽ, giữ gìn cội nguồn và tự tin với con đường của mình.

"Chân phải bước tới cha
Chân trái bước tới mẹ
Một bước chạm tiếng nói
Hai bước tới tiếng cười
Người đồng mình yêu lắm con ơi
Đan lờ cài nan hoa
Vách nhà ken câu hát
Rừng cho hoa
Con đường cho những tấm lòng
Cha mẹ mãi nhớ về ngày cưới
Ngày đầu tiên đẹp nhất trên đời.
..."

Điểm đáng chú ý là lời thơ mộc mạc, có hơi hướng cách nói của người miền núi, nên cảm xúc đến rất tự nhiên.

Những bài thơ hay về tình bạn

Thơ về tình bạn hay khi nó nói được một điều giản dị: bạn tốt là người ta thấy vui khi gặp, kể cả lúc nhà không có gì để tiếp. Bài thơ cổ nổi tiếng nhất về chủ đề này là Bạn đến chơi nhà của Nguyễn Khuyến.

Bài thơ bằng chữ Nôm kể chuyện nhà thơ tiếp bạn trong cảnh nghèo: ao sâu cá không có, vườn rộng gà không bắt được, ngay cả trầu cũng thiếu. Nhưng cuối cùng, ông kết rằng gặp bạn là đủ. Từ chuyện tiếp khách, bài thơ nói về một thứ tình bạn không cần vật chất, chỉ cần có nhau.

"Đã bấy lâu nay bác tới nhà.
Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa.
Đầu trò tiếp khách, trầu không có,
Bác đến chơi đây ta với ta.
..."

Khi muốn tìm thêm bài thơ tình bạn để gửi tặng, nên chọn bài hợp với hoàn cảnh: lời chúc bạn thân, lời nhớ người bạn xa, hay lời cảm ơn người từng đồng hành lúc khó khăn. Bài ngắn, ý rõ thường được người nhận nhớ lâu hơn bài dài và nhiều chữ.

Những bài thơ hay về thầy cô và ngày 20/11

Thơ về thầy cô hay nhất thường là bài kể được một hình ảnh cụ thể: viên phấn, bục giảng, mái tóc bạc, chuyến đò đưa học trò sang sông. Thời điểm cả nước tìm đọc loại thơ này nhiều nhất là ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, ngày lễ được tổ chức từ năm 1982. Hai phần dưới đây giúp chọn bài theo mục đích dùng.

Thơ viết về thầy cô

Các bài thơ ca ngợi thầy cô thường đi theo hai hướng: nhớ lại hình ảnh người thầy thời đi học, hoặc nói lời cảm ơn công ơn dạy dỗ. Khi tìm bài thơ về thầy cô để đọc trong lớp hoặc viết vào thiệp, nên chọn bài có hình ảnh gần gũi và lời lẽ chân thành, tránh bài chỉ toàn lời khen chung chung.

Thể thơ lục bát và thơ bốn chữ, năm chữ được dùng nhiều vì dễ đọc thành tiếng và dễ thuộc. Với học sinh nhỏ tuổi, bài ngắn khoảng bốn đến tám câu là vừa sức nhớ.

"Em nghe thầy đọc bao ngày
Tiếng thơ đỏ nắng xanh cây quê nhà
Mái chèo nghe vọng sông xa
Êm êm như tiếng của bà năm xưa
Nghe trăng thở động tàu dừa
Rào rào nghe chuyển cơn mưa giữa trời
Thêm yêu tiếng hát nụ cười
Nghe thơ em thấy đất trời đẹp ra
..."

Tác giả: Trần Đăng Khoa

Thơ 20/11

Ngày 20/11, người ta thường dùng thơ ở ba chỗ: thiệp chúc mừng, bài phát biểu của lớp và tiết mục văn nghệ. Mỗi chỗ cần một kiểu thơ khác nhau. Thiệp cần bài ngắn, bài phát biểu cần bài có ý để học sinh đọc từng khổ, còn văn nghệ cần bài có nhịp để ngâm hoặc hát.

Nếu đang tìm lời chúc theo dịp lễ, có thể xem thêm thơ 20/11 để chọn bài hợp với lớp mình. Nên đọc kỹ bài trước khi dùng để chắc rằng nội dung đúng với đối tượng nhận, chẳng hạn bài viết cho thầy sẽ không hợp khi gửi cô.

"Tri thức ngày xưa trở lại đây
Ân tình sâu nặng của cô thầy!
Người mang ánh sáng soi đời trẻ
Lái chuyến đò chiều sang bến đây?
Đò đến vinh quang nơi đất lạ
Cám ơn người đã lái đò hay!
Ơn này trò mãi ghi trong dạ…
Người đã giúp con vượt đắng cay!"

Tác giả: Nguyễn Trung Dũng

Những bài thơ hay thời trung đại

Thơ hay của người xưa vẫn được đọc đến ngày nay vì chúng nói thẳng những điều con người luôn quan tâm: bờ cõi, thân phận, nỗi nhớ quê. Ngoài những bài lẻ, còn có Truyện Kiều của Nguyễn Du, một truyện thơ gồm 3254 câu lục bát. Ba bài ngắn dưới đây là chỗ dễ bắt đầu nhất khi muốn đọc thơ cổ.

Nam Quốc Sơn Hà

Bài thơ bốn câu viết bằng chữ Hán, tương truyền do Lý Thường Kiệt đọc trong cuộc kháng chiến chống quân Tống ở thế kỷ XI. Nội dung khẳng định núi sông nước Nam là của người Nam, nên bài thường được gọi là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc.

Phiên âm:
Nam Quốc Sơn Hà Nam đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Dịch nghĩa:
Sông núi nước Nam, vụa Nam ở
Giới phận đó đã được định rõ ràng ở sách trời
Cớ sao kẻ thù lại dám đến xâm phạm
Chúng mày nhất định sẽ nhìn thấy việc chuốc lấy bại vong.

Dịch thơ:
Sông núi nước Nam vua Nam ở
Vằng vặc sách trời chia xứ sở
Giặc dữ cớ sao phạm đến đây
Chúng mày nhất định phải tan vỡ.

Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương

Hồ Xuân Hương được Xuân Diệu gọi là bà chúa thơ Nôm. Trong Bánh trôi nước, bà tả chiếc bánh trắng tròn rồi chìm nổi trong nước sôi để nói về thân phận người phụ nữ xưa: đẹp, bị phụ thuộc, nhưng vẫn giữ tấm lòng son.

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.

Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan

Bà Huyện Thanh Quan là nữ thi sĩ nổi tiếng của thế kỷ XIX. Qua Đèo Ngang là bài thơ Nôm theo thể Đường luật, tả cảnh đèo vào buổi chiều tà vắng vẻ, rồi chuyển sang nỗi nhớ nước thương nhà của người đi xa.

Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi tiều vài chú,
Lác đác bên sông rợ mấy nhà.
Nhớ nước, đau lòng con cuốc cuốc,
Thương nhà, mỏi miệng cái da da.
Dừng chân đứng lại: trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.

Điểm hay của bài là cảnh ít người mà nhiều tâm trạng, đọc chậm sẽ thấy nỗi buồn lan ra từ từng hình ảnh.

Lời kết

Những bài thơ hay nhất không nhất thiết là bài dài hay bài khó. Đó là những bài nói đúng điều người đọc đang cảm nhận: một nỗi nhớ mẹ, một mối tình thầm lặng, một góc làng cũ hay lời cảm ơn người thầy. Bắt đầu từ những bài trong bài viết này, bạn có thể đọc trước một vài bài hợp với tâm trạng, rồi mở rộng sang các tác giả khác.

Trong dịp 20/11 sắp tới, nếu cần một lời chúc thật gọn, hãy xem thêm thơ 20/11 ngắn về cô để chọn bài vừa ý.

Để đọc thêm các bài thơ hay và những bài viết về tác giả, tác phẩm, mời bạn ghé Nhà Văn Hà Nội. Các bài thơ được xếp theo từng chủ đề trong chuyên mục Thơ hay, giúp bạn tìm đúng bài mình cần.