Chủ nghĩa hiện thực phương Tây thế kỷ 19: Đặc điểm, tác giả và tác phẩm tiêu biểu

Chủ nghĩa hiện thực phương Tây thế kỷ 19 là trào lưu văn học xuất hiện từ khoảng thập niên 1830. Trào lưu này miêu tả đời sống xã hội một cách chân thực, khách quan và đặt số phận con người dưới chế độ tư bản vào trung tâm tác phẩm. Honoré de Balzac ở Pháp và Lev Tolstoy ở Nga là hai đại diện lớn nhất, bên cạnh Stendhal, Charles Dickens và Gustave Flaubert. Bài viết này giải thích khái niệm, đặc điểm, các tác giả tiêu biểu và điểm khác biệt giữa chủ nghĩa hiện thực với chủ nghĩa lãng mạn.

Chủ nghĩa hiện thực phương Tây thế kỷ 19 là gì?

Đây là khuynh hướng sáng tác lấy hiện thực xã hội đương thời làm đối tượng chính và tái hiện nó đúng như nó tồn tại, không tô hồng hay bi kịch hóa quá mức.

Bối cảnh lịch sử và xã hội

Sau Cách mạng Pháp 1789, giai cấp tư sản dần nắm quyền lực ở châu Âu. Cách mạng công nghiệp kéo theo đô thị hóa nhanh, nhà máy mọc lên, còn người lao động sống trong cảnh nghèo đói và bấp bênh. Khoa học tự nhiên và triết học thực chứng phát triển cũng khiến các nhà văn muốn quan sát xã hội bằng con mắt của người làm khoa học: ghi chép, phân tích, đối chiếu.

Phạm vi và giai đoạn phát triển

Trào lưu hình thành sớm nhất ở Pháp và Anh vào những năm 1830, sau đó lan sang Nga, Đức và nhiều nước khác. Thuật ngữ “hiện thực” được dùng phổ biến từ giữa thế kỷ, gắn với họa sĩ Gustave Courbet và các cuộc tranh luận nghệ thuật những năm 1850. Đến cuối thế kỷ, chủ nghĩa tự nhiên của Émile Zola kế thừa và đẩy phương pháp quan sát lên mức cực đoan hơn.

Đặc điểm nổi bật của chủ nghĩa hiện thực

Các nhà văn hiện thực chia sẻ một số nguyên tắc sáng tác chung, thể hiện rõ trong cách chọn đề tài, xây dựng nhân vật và kể chuyện. Năm đặc điểm dưới đây giúp nhận diện trào lưu này:

• Phản ánh đời sống đương thời với chi tiết cụ thể về nghề nghiệp, thu nhập, nhà cửa, trang phục.
• Xây dựng nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình, tức nhân vật đại diện cho cả một tầng lớp xã hội.
• Tôn trọng tính khách quan, tác giả hạn chế xen lời bình luận trực tiếp vào câu chuyện.
• Phân tích tâm lý sâu, giải thích hành động của nhân vật bằng hoàn cảnh sống và động cơ bên trong.
• Mang tính phê phán, vạch trần mặt trái của xã hội tư sản như tham vọng, đạo đức giả và bất công.

Honoré de Balzac và bức tranh xã hội Pháp

Honoré de Balzac (1799–1850) được xem là người đặt nền móng cho tiểu thuyết hiện thực. Ông muốn viết “lịch sử xã hội” của nước Pháp, và ý tưởng ấy trở thành bộ Tấn trò đời với hơn 90 tác phẩm.

Quy mô của Tấn trò đời

Bộ sách đưa vào hàng nghìn nhân vật: Quý tộc sa sút, nhà tư sản, thầy cho vay, nhà báo, sinh viên, người hầu. Các nhân vật tái xuất hiện qua nhiều tiểu thuyết, nên người đọc thấy một xã hội liền mạch thay vì những câu chuyện rời rạc.

Tác phẩm tiêu biểu

Lão Goriot kể về ông già dốc hết tiền cho hai cô con gái rồi chết trong cô độc. Eugénie Grandet khắc họa lão chủ hầm rượu keo kiệt, còn Ảo tưởng đã mất cho thấy giới văn chương và báo chí Paris bị đồng tiền chi phối. Balzac có quan điểm chính trị thiên về bảo hoàng, nhưng ngòi bút trung thực khiến ông vẫn miêu tả sự suy tàn của giới quý tộc. Friedrich Engels từng nhận xét rằng ông học được từ Balzac nhiều hơn từ các sử gia cùng thời.

Lev Tolstoy và tiểu thuyết sử thi Nga

Lev Tolstoy (1828–1910) đưa chủ nghĩa hiện thực lên tầm vóc sử thi và chiều sâu tâm lý. Sức nặng trong sáng tác của ông nằm ở khả năng nối lịch sử rộng lớn với đời sống riêng tư của từng người.

Chiến tranh và hòa bình

Tác phẩm xuất bản giai đoạn 1865–1869, dựng lại xã hội Nga trong cuộc chiến chống Napoléon. Hàng trăm nhân vật từ quý tộc đến nông dân, từ tướng lĩnh đến lính trơn cùng xuất hiện. Tolstoy cho rằng lịch sử do vô số hành động nhỏ của người bình thường tạo nên, không chỉ do các vĩ nhân.

Anna Karenina và Phục sinh

Anna Karenina (1873–1877) đặt bi kịch tình yêu của một phụ nữ trong khuôn khổ khắt khe của giới thượng lưu Nga. Phục sinh (1899) phê phán tòa án, nhà tù và giáo hội, đồng thời theo dõi quá trình tự thức tỉnh của nhân vật Nekhlyudov. Giới phê bình thường gọi thủ pháp theo dõi những chuyển biến nhỏ trong nội tâm của Tolstoy là “biện chứng của tâm hồn”.

Các tác giả tiêu biểu khác

Bên cạnh Balzac và Tolstoy, chủ nghĩa hiện thực còn có nhiều cây bút lớn ở các nước khác nhau. Bảng sau tổng hợp những tên tuổi và tác phẩm thường được nhắc đến nhất.

Số phận con người trong xã hội tư bản

Mối quan tâm sâu nhất của các nhà văn hiện thực là con người bị xã hội tư bản định hình, bóp méo hoặc nghiền nát như thế nào. Hai chủ đề lớn nổi lên trong hầu hết tác phẩm: sức mạnh của đồng tiền và thân phận người nhỏ bé.

Đồng tiền chi phối các mối quan hệ

Trong Lão Goriot, tình cha con bị đo bằng của hồi môn. Trong Đỏ và Đen, Julien Sorel biết rằng muốn leo lên xã hội phải dựa vào tôn giáo hoặc quân đội. Các nhà văn hiện thực cho thấy khi tiền trở thành thước đo giá trị, tình thân, tình yêu và danh dự đều có thể đem ra mặc cả.

Bi kịch của người nhỏ bé

Dickens viết về trẻ mồ côi, tù nhân nợ và công nhân nhà máy. Dostoevsky khắc họa những viên chức nghèo và sinh viên bế tắc ở Petersburg. Trong khi Hugo tin vào lòng nhân ái cứu rỗi con người, như phân tích về giá trị nhân đạo trong Những người khốn khổ, nhiều nhà hiện thực nhìn thẳng vào kết cục bi đát mà hoàn cảnh áp đặt lên nhân vật, thường không có lối thoát rõ ràng.

So sánh chủ nghĩa hiện thực và lãng mạn

Hai trào lưu nối tiếp nhau trong thế kỷ 19 nhưng khác nhau về cách nhìn thế giới. Bảng dưới đây so sánh các tiêu chí chính để dễ phân biệt.

Ranh giới giữa hai trào lưu không tuyệt đối. Văn học Nga là ví dụ với Puskin và phong trào lãng mạn Nga gắn bó chặt chẽ ở giai đoạn đầu, nhưng về sau Puskin chuyển dần sang bút pháp hiện thực với Evgeni Onegin, mở đường cho Gogol, Turgenev và Tolstoy. Nhiều tác giả cũng mang cả hai màu sắc, chẳng hạn Hugo vừa lãng mạn trong hình thức vừa hiện thực trong đề tài xã hội.

Ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện thực đến văn học sau này

Chủ nghĩa hiện thực tạo ra nền tảng cho tiểu thuyết hiện đại: nhân vật có chiều sâu tâm lý, bối cảnh cụ thể và vấn đề xã hội được đặt lên hàng đầu. Sang thế kỷ 20, lối viết cô đọng, ít bình luận của Ernest Hemingway được nhiều nhà phê bình đặt trong dòng kế thừa từ Tolstoy, Flaubert và Maupassant. Tại Việt Nam, các cây bút như Nam Cao, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng tiếp nhận tinh thần hiện thực phê phán từ văn học Pháp và Nga để viết về người nông dân và xã hội thực dân nửa phong kiến.

Lời kết

Chủ nghĩa hiện thực phương Tây thế kỷ 19 đặt văn học vào vai trò ghi chép và phân tích xã hội. Balzac vẽ nên bức tranh toàn cảnh nước Pháp, Tolstoy soi vào tâm hồn con người giữa dòng lịch sử, và các nhà văn khác cùng đưa số phận người bình thường lên trang sách. Giá trị của trào lưu nằm ở sự trung thực: những vấn đề về tiền bạc, giai cấp và thân phận mà họ mô tả vẫn còn nguyên sức gợi cho người đọc hôm nay.

Để đọc thêm các bài phân tích về tác giả, tác phẩm và trào lưu văn học thế giới, mời bạn ghé Nhà Văn Hà Nội và theo dõi chuyên mục Văn học thế giới.