Nguyễn Tuân và thể loại tùy bút: Phong cách tài hoa uyên bác và nghệ thuật ngôn từ

Nguyễn Tuân và thể loại tùy bút là sự giao thoa trọn vẹn giữa một cá tính sáng tạo độc đáo và hình thức văn xuôi giàu tính tự do, nơi nhà văn phô diễn trọn vẹn vốn sống phong phú cùng nghệ thuật ngôn từ bậc thầy. Nhắc đến Nguyễn Tuân, độc giả nhớ ngay đến người nghệ sĩ suốt đời đi tìm cái đẹp, dùng thể tùy bút để ghi lại những rung động tinh tế trước thiên nhiên, con người và văn hóa dân tộc. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết hành trình nghệ thuật, đặc trưng thể loại, phong cách tài hoa uyên bác và cách sử dụng chữ nghĩa điêu luyện của ông.

1. Nguyễn Tuân – Nhà văn của những “trang hoa, trang ngọc” trong văn học Việt Nam

Nguyễn Tuân (1910 – 1987) là cây bút kiệt xuất của nền văn học Việt Nam hiện đại, người được giới phê bình mệnh danh là nhà văn của những “trang hoa, trang ngọc” nhờ lối viết cầu kỳ và sự trân trọng đặc biệt đối với chữ nghĩa. Trước khi tìm hiểu sâu về di sản văn chương của ông, bạn cần nắm rõ bối cảnh xuất thân và hành trình cầm bút qua hai giai đoạn lịch sử.

Sinh ra trong một gia đình nhà Nho tại Hà Nội khi truyền thống cũ dần mai một trước làn sóng Tây học, Nguyễn Tuân sớm hình thành thái độ bất hòa với xã hội thực dân nửa phong kiến. Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông tìm đến chủ nghĩa xê dịch để giải tỏa sự ngột ngạt và đi tìm vẻ đẹp của “vang bóng một thời”. Sau năm 1945, ông nhiệt thành đi theo kháng chiến, đem ngòi bút phục vụ đất nước với cái nhìn khỏe khoắn, gắn bó mật thiết cùng đời sống lao động của nhân dân.

2. Vì sao Nguyễn Tuân được xem là bậc thầy của thể loại tùy bút?

Nguyễn Tuân được tôn vinh là bậc thầy của thể loại tùy bút bởi ông đã nâng thể văn này từ những ghi chép tản mạn lên tầm nghệ thuật ngôn từ độc lập, mang đậm dấu ấn cá nhân và chiều sâu tri thức. Sự kết hợp giữa cái tôi phóng khoáng của nhà văn và cấu trúc mở của tùy bút đã tạo nên những tác phẩm kinh điển cho văn học nước nhà.

Thể loại tùy bút vốn không bị ràng buộc bởi cốt truyện chặt chẽ, tạo điều kiện cho Nguyễn Tuân tự do bộc lộ cảm xúc, suy tưởng và vốn kiến thức sâu rộng. Trên từng trang viết, ông không chỉ mô tả sự vật một cách khách quan mà còn truyền tải cả tâm hồn, nhịp thở và góc nhìn nghệ thuật riêng biệt. Nếu độc giả yêu mến Xuân Diệu ông hoàng thơ tình vì sự cuồng nhiệt và táo bạo trong thơ Mới, thì ở địa hạt văn xuôi, người đọc lại say đắm một Nguyễn Tuân ngông nghênh, độc đáo trên từng trang tùy bút.

Cái tôi độc đáo và phóng khoáng

Trong tùy bút Nguyễn Tuân, nhân vật trung tâm luôn là cái “tôi” của tác giả. Dù viết về một chén trà sương sớm, một bát phở bình dân hay dòng sông Đà hung bạo, người đọc vẫn thấy hiện lên hình ảnh một người nghệ sĩ đang say sưa quan sát, bình phẩm và đối thoại trực tiếp với vạn vật.

Khả năng liên tưởng bất ngờ

Từ một chi tiết nhỏ bé trong đời sống, ngòi bút của ông có thể dẫn dắt độc giả đi qua nhiều tầng văn hóa, lịch sử và địa lý. Những liên tưởng nối tiếp nhau theo dòng cảm xúc tự nhiên, biến trang văn thành cuộc trò chuyện thú vị giữa một người có vốn sống dày dặn với những tâm hồn đồng điệu.

3. Đặc điểm thể loại tùy bút – Nền tảng cho sự sáng tạo của Nguyễn Tuân

Đặc điểm thể loại tùy bút nằm ở tính chất tự do trong kết cấu, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố tự sự, trữ tình và cái tôi chủ quan của người cầm bút. Nắm vững các yếu tố cốt lõi này sẽ giúp bạn lý giải vì sao Nguyễn Tuân lại chọn tùy bút làm mảnh đất chính để gieo trồng những hạt giống nghệ thuật suốt cuộc đời mình.

Tùy bút thuộc loại hình ký nhưng khác với phóng sự hay bút ký ở chỗ không đặt nặng việc tái hiện sự kiện theo trình tự thời gian cứng nhắc. Nhà văn ghi chép con người và sự việc có thật, nhưng mạch văn lại vận động theo dòng liên tưởng, cảm xúc và suy tư nội tâm của chính người viết.

Những đặc trưng cơ bản của thể loại tùy bút tạo bệ phóng cho ngòi bút Nguyễn Tuân bao gồm:

• Cấu trúc linh hoạt và tự do: Mạch văn di chuyển theo dòng cảm xúc của tác giả, cho phép nhà văn dừng lại thật lâu ở một cảnh vật để bình luận hoặc chuyển cảnh đột ngột sang một miền ký ức khác.
• Đậm chất trữ tình và giàu chất thơ: Ngôn từ trong tùy bút giàu nhịp điệu, hình ảnh và cảm xúc, giúp tái hiện vẻ đẹp thẩm mỹ của thiên nhiên cũng như chiều sâu tâm hồn con người.
• Sự hiện diện trực tiếp của cái tôi tác giả: Người viết không giấu mình sau nhân vật mà trực tiếp bộc lộ thái độ yêu ghét, sự ngưỡng mộ và những triết lý nhân sinh trước cuộc đời.
• Kết hợp đa dạng phương thức biểu đạt: Tùy bút dung nạp cả tự sự, miêu tả, biểu cảm và nghị luận, tạo điều kiện để nhà văn huy động kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau vào trang viết.

4. Phong cách tài hoa uyên bác của Nguyễn Tuân

Phong cách tài hoa uyên bác của Nguyễn Tuân thể hiện qua việc tiếp cận thế giới dưới góc độ thẩm mỹ và huy động vốn kiến thức đa ngành để khám phá chiều sâu của đối tượng nghệ thuật. Dưới đây là ba khía cạnh rõ nét nhất tạo nên bản sắc riêng biệt của nhà văn trong nền văn xuôi hiện đại.

4.1. Tiếp cận vạn vật ở phương diện văn hóa và thẩm mỹ

Nguyễn Tuân luôn nhìn nhận con người và sự vật dưới góc độ của cái đẹp, biến những điều bình dị hoặc dữ dội trong đời sống thành các kiệt tác nghệ thuật. Dù là người chèo đò nơi thác dữ hay một cựu thần viết chữ Nho trước giờ ra pháp trường, tất cả đều được ông tôn vinh như những người nghệ sĩ thực thụ trong công việc của mình.

4.2. Huy động kiến thức bách khoa đa ngành vào trang viết

Sự uyên bác của Nguyễn Tuân bộc lộ qua khả năng vận dụng tri thức từ lịch sử, địa lý, quân sự, hội họa, điện ảnh cho đến võ thuật và ẩm thực để miêu tả đối tượng. Khi viết về con sông hay ngọn núi, ông cung cấp số liệu cụ thể, phân tích địa chất và tái hiện lịch sử hình thành như một nhà nghiên cứu thực địa am hiểu tường tận vùng đất đó.

4.3. Nghệ thuật dựng cảnh và tạo không khí truyền cảm

Nhà văn đặc biệt ưa thích những cảm giác mạnh, những cảnh tượng hùng vĩ, dữ dội hoặc tuyệt mỹ để thử thách ngòi bút của mình. Ông biết cách phối hợp ánh sáng, âm thanh và chuyển động giống như một đạo diễn điện ảnh, khiến người đọc có cảm giác đang trực tiếp đứng trước khung cảnh thiên nhiên rộng lớn.

5. Nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong “Người lái đò sông Đà”

Nghệ thuật sử dụng ngôn từ trong Người lái đò sông Đà là đỉnh cao trong sự nghiệp cầm bút của Nguyễn Tuân, nơi chữ nghĩa được rèn giũa để tái hiện trọn vẹn vẻ đẹp vừa hung bạo vừa trữ tình của thiên nhiên Tây Bắc. Tác phẩm in trong tập “Sông Đà” (1960) là minh chứng rõ nét nhất cho tài năng điều khiển tiếng Việt của ông thông qua các thủ pháp đặc trưng.

Kho từ vựng phong phú và chính xác

Nguyễn Tuân sở hữu kho chữ nghĩa đồ sộ, kết hợp từ Hán Việt trang trọng với lời ăn tiếng nói sinh động của người lao động vùng cao. Ông gọi đúng tên từng thế đá, từng con thác và từng động tác chèo chống như “cưỡi lên thác”, “nắm chặt lấy được cái bờm sóng”, làm hiện lên cuộc chiến sinh tử đầy kịch tính giữa con người và thiên nhiên.

Cấu trúc câu văn co duỗi nhịp nhàng

Nhịp điệu câu văn trong bài tùy bút biến hóa linh hoạt theo từng trạng thái của dòng sông. Khi miêu tả cảnh vượt thác, câu văn dồn dập, ngắn gọn với nhiều thanh trắc và động từ mạnh nối tiếp nhau. Khi con thuyền trôi qua vùng nước êm ả, câu văn lại trải dài, toàn thanh bằng êm dịu: “Thuyền tôi trôi trên sông Đà. Cảnh ven sông ở đây lặng tờ”. Nét dịu dàng, êm ả trong những đoạn văn miêu tả sông Đà trữ tình của ông đôi khi gợi cho người đọc liên tưởng đến chất thơ trong truyện ngắn Thạch Lam, nhưng vẫn giữ được vẻ lịch lãm, sang trọng và bề thế riêng biệt của bậc thầy tùy bút.

Hình ảnh so sánh và liên tưởng độc đáo

Nhà văn liên tục làm mới nhận thức của độc giả bằng những phép so sánh khác lạ nhưng rất sát thực tế. Tiếng thác nước sông Đà không chỉ được tả bằng âm thanh thông thường mà được ví với tiếng lửa cháy, tiếng hàng ngàn con trâu mộng đang lồng lộn giữa rừng vầu rừng tre nổ lửa. Dòng sông lúc mùa xuân về lại mang màu “xanh ngọc bích”, còn mùa thu thì “lừ lừ chín đỏ như da mặt một người bầm đi vì rượu bữa”.

6. Sở trường văn xuôi Nguyễn Tuân: Tùy bút và dấu ấn ở các thể loại khác

Sở trường văn xuôi Nguyễn Tuân tập trung mạnh mẽ nhất ở thể loại tùy bút, song ngòi bút của ông cũng để lại dấu ấn đậm nét ở truyện ngắn và bút ký nhờ sự giao thoa thể loại tự nhiên. Dù viết ở hình thức nào, chất tùy bút tài hoa vẫn luôn thấm đẫm trong từng trang văn của ông.

Trước năm 1945, tập truyện ngắn “Vang bóng một thời” (1940) đã đưa tên tuổi Nguyễn Tuân lên hàng đầu trong làng văn xuôi Việt Nam. Dù mang danh nghĩa truyện ngắn với những cốt truyện như “Chữ người tử tù”, “Những chiếc ấm đất” hay “Chém treo ngành”, nhưng mạch văn vẫn thiên về việc khắc họa phong thái, thú chơi tao nhã và tâm cảnh của các nhân vật tài tử hơn là xây dựng xung đột kịch tính.

Nếu đặt cạnh sự sắc lạnh, xoáy sâu vào bi kịch tinh thần của người trí thức và nông dân nghèo trong phong cách truyện ngắn Nam Cao, văn xuôi của Nguyễn Tuân lại chọn một lối đi riêng: cứu vãn cái đẹp khỏi sự tàn phai của thời gian và tôn vinh thiên lương trong sáng của con người. Ở thể loại bút ký và ký sự trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, tiêu biểu là tập “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi”, ông tiếp tục phát huy thế mạnh quan sát tỉ mỉ, dùng tư liệu lịch sử và văn hóa Thăng Long để khắc họa tư thế bình tĩnh, kiêu hùng của người dân Thủ đô.

7. Kết luận

Tùy bút Nguyễn Tuân giữ vững sức hấp dẫn với độc giả hiện đại vì những trang văn ấy truyền tải tình yêu tiếng Việt nồng nàn, vốn văn hóa dân tộc sâu sắc và thái độ sống trân trọng cái đẹp trong mọi hoàn cảnh. Giữa nhịp sống hối hả ngày nay, việc đọc lại từng trang viết tỉ mỉ của ông giúp người đọc chậm lại để cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên đất nước, từ giọt nước chấm Cát Hải, bát phở Hà Nội cho đến dòng sông Đà hùng vĩ miền Tây Bắc.

Qua sự nghiệp văn chương đồ sộ, Nguyễn Tuân và thể loại tùy bút đã trở thành biểu tượng cho sự lao động nghệ thuật nghiêm túc, không ngừng tìm tòi và làm giàu có thêm cho kho tàng ngôn ngữ dân tộc. Mỗi tác phẩm của ông không chỉ là một bài học về cách dùng từ đặt câu mà còn là cuốn từ điển sống động về văn hóa, phong tục và cốt cách con người Việt Nam qua nhiều thập kỷ.

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn nắm bắt trọn vẹn những giá trị đặc sắc trong phong cách nghệ thuật của bậc thầy tùy bút Nguyễn Tuân. Để tìm hiểu thêm về cuộc đời và sự nghiệp của những cây bút lớn khác trong nền văn học nước nhà, bạn hãy khám phá ngay chuyên mục Tác giả văn học tại website Nhà Văn Hà Nội nhé!